काठमाडौं । भारत र पाकिस्तान, दक्षिण एसियाका दुई शक्तिशाली छिमेकी राष्ट्रहरू, लामो समयदेखि कश्मीर विवाद र सीमा तनावका कारण चर्चामा छन्। हालैको पहलगाम आतंकी हमलापछि दुई देशबीचको तनाव फेरि बढेको छ, जसले सैन्य कारबाही र युद्धको आशंकालाई बल पुर्याएको छ। यो लेखमा हामी भारत र पाकिस्तानको सैन्य शक्ति, हतियार, जलथल–वायु सेना उपकरण, परमाणु क्षमता, सेना बजेट, र नीतिगत विवरणको तुलनात्मक विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछौं।
सैन्य जनशक्ति र संरचना
भारत: भारतीय सशस्त्र बल विश्वकै दोस्रो ठूलो सक्रिय सैन्य बल हो, जसमा करिब १४.६ लाख सक्रिय सैनिक छन्। भारतीय सेनामा थल सेना (१२ लाख), नौसेना (१.४२ लाख), र वायुसेना (१.४ लाख) समावेश छन्। यसका अतिरिक्त, केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल, असम राइफल्स, र भारतीय तटरक्षक बलले सहयोग पुर्याउँछन्। भारतको रक्षा मन्त्रालयले एकीकृत रक्षा कर्मचारी र सामरिक बल कमान्डमार्फत सैन्य संरचनालाई व्यवस्थित गर्छ।
पाकिस्तान: पाकिस्तानी सेनामा करिब ६.५४ लाख सक्रिय सैनिक छन्, जसमा थल सेना (५.५ लाख), नौसेना (१.२४ लाख), र वायुसेना (७८,०००) समावेश छन्। पाकिस्तानको सैन्य संरचना भारतको संख्यात्मक श्रेष्ठताको सामना गर्न छिटो लामबन्दी र रक्षात्मक रणनीतिमा केन्द्रित छ।
हतियार र उपकरण
थल सेना
भारत: भारतीय थल सेनासँग ४,२०१ ट्यांक, १.५ लाख बख्तरबंद वाहन, १०० स्वचालित आर्टिलरी, र ३,९७५ तोपखाना छन्। आधुनिक ट्यांकहरूमा अर्जुन र टी-९० भृकुति समावेश छन्। ब्रह्मोस सुपरसोनिक क्रूज मिसाइल र पिनाका मल्टि-ब्यारेल रकेट लन्चरले भारतको आक्रमण क्षमतालाई बलियो बनाउँछ।
पाकिस्तान: पाकिस्तानी थल सेनासँग २,६२७ ट्यांक, १.२ लाख बख्तरबंद वाहन, र २,१०० तोपखाना छन्। अल-खालिद ट्यांक र बीएम-२१ रकेट लन्चर यसका प्रमुख हतियार हुन्। तर, गोला-बारूदको कमी (१५५ मिमी हवित्जर गोला र १२२ मिमी रकेटको अभाव) ले पाकिस्तानको युद्ध क्षमतालाई कमजोर बनाएको छ।
नौसेना
भारत: भारतीय नौसेनासँग २९३ युद्धपोत छन्, जसमा २ विमानवाहक पोत (आईएनएस विक्रान्त र विक्रमादित्य), १३ डिस्ट्रोयर, १४ फ्रिगेट, १८ सबमरिन, र १८ कोर्भेट्स छन्। हालै आईएनएस सूरतबाट मध्यम दूरीको सतह-हवा मिसाइल (एमआर-एसएएम) को सफल परीक्षण गरिएको छ।
पाकिस्तान: पाकिस्तानी नौसेनासँग १२१ युद्धपोत छन्, जसमा ९ फ्रिगेट, ९ कोर्भेट, ८ सबमरिन, र ६९ गस्ती जहाज छन्। यसको नौसेना भारतको तुलनामा सानो छ र मुख्यतः रक्षात्मक र तटीय गस्तीमा केन्द्रित छ।
वायुसेना
भारत: भारतीय वायुसेनासँग २,२२९ विमान छन्, जसमा राफेल, सुखोई(३० एमकेआई, र तेजस जस्ता आधुनिक लडाकु विमान समावेश छन्। पहलगाम हमलापछि राफेल र सुखोई विमानहरूले “आक्रमण” नामक युद्धाभ्यास गरेका थिए।
पाकिस्तान: पाकिस्तानी वायुसेनासँग १,३९९ विमान छन्, जसमा जे-१७ र एफ-१६ प्रमुख लडाकु विमान हुन्। तर, भारतको उन्नत प्रविधि (जस्तै राफेल र ब्रह्मोस) को तुलनामा पाकिस्तानको वायुसेना कमजोर छ।
परमाणु हतियार
भारत: भारतसँग १७२ परमाणु वॉरहेड छन्। भारतको परमाणु नीति “नो फर्स्ट यूज” (पहिलो हमला नगर्ने) सिद्धान्तमा आधारित छ, तर यसले लामो दूरीका मिसाइलहरू ९जस्तै अग्नि-५० मा ध्यान केन्द्रित गरेको छ, जुन चीनलाई पनि निशाना बनाउन सक्षम छन्।
पाकिस्तान: पाकिस्तानसँग १७० परमाणु वॉरहेड छन्। यसको परमाणु नीति भारतलाई केन्द्रित छ र गौरी, शाहीन, र गजनवी मिसाइलहरूमा निर्भर छ। पाकिस्तानी मन्त्रीहरूले बारम्बार परमाणु हमलाको धम्की दिएका छन्, तर विशेषज्ञहरूका अनुसार युद्धमा परमाणु प्रयोगले दुवै देशलाई विनाशकारी नोक्सान पुर्याउँछ।
सैन्य बजेट
भारत: भारतको सैन्य बजेट ७९.८१ अर्ब अमेरिकी डलर छ, जुन विश्वकै चौथो ठूलो हो। “मेक इन इन्डिया” पहलमार्फत भारत स्वदेशी रक्षा उत्पादन र आयात घटाउनमा केन्द्रित छ।
पाकिस्तान: पाकिस्तानको सैन्य बजेट ७.६-१० अर्ब अमेरिकी डलर छ। आर्थिक संकट र गोला-बारूदको कमीले यसको सैन्य तयारीलाई कमजोर बनाएको छ। हालै यूक्रेन र इजरायललाई हतियार बिक्रीले पाकिस्तानको युद्ध भण्डारलाई झनै कमजोर बनाएको छ।
रणनीति र नीति
भारत: भारतीय सैन्य नीति राष्ट्रिय सुरक्षा, सीमा रक्षा, र क्षेत्रीय स्थिरतामा केन्द्रित छ। पहलगाम हमलापछि भारतले सैन्य कारबाहीको सट्टा आर्थिक र कूटनीतिक दबाबलाई प्राथमिकता दिएको छ। उदाहरणका लागि, भारतले सिंधु जल सन्धि निलम्बन, पाकिस्तानसँग व्यापार बन्द, र अन्तरराष्ट्रिय मञ्चहरूमा पाकिस्तानलाई अलग्याउने रणनीति अपनाएको छ। भारतको परमाणु नीति रक्षात्मक छ, तर यसको उन्नत प्रविधि र रणनीतिक गहिराइले युद्धमा श्रेष्ठता प्रदान गर्छ।
पाकिस्तान: पाकिस्तानको सैन्य नीति भारतको संख्यात्मक श्रेष्ठताको सामना गर्न छिटो लामबन्दी र परमाणु निवारणमा आधारित छ। हालैका परमाणु धम्कीहरू र नियन्त्रण रेखामा गोलीबारीले पाकिस्तानको रक्षात्मक र आक्रामक मनोवृत्ति देखाउँछ। तर, आर्थिक कमजोरी र गोला(बारूदको अभावले यसको दीर्घकालीन युद्ध क्षमता सीमित छ।
हालको अवस्था र सम्भावित परिणाम
पहलगाम आतंकी हमलापछि भारत र पाकिस्तानबीच युद्धको आशंका बढेको छ। पाकिस्तानी नेताहरूले २-४ दिनमा युद्धको सम्भावना भएको दाबी गरेका छन्, तर विशेषज्ञहरूका अनुसार पाकिस्तानको सैन्य भण्डार ९६ घण्टाभन्दा बढी युद्ध झेल्न सक्दैन। भारतले सैन्य कारबाहीको सट्टा आर्थिक र कूटनीतिक दबाबलाई प्राथमिकता दिएको छ, जसले पाकिस्तानलाई आन्तरिक रूपमा कमजोर बनाइरहेको छ।
परमाणु हतियारको उपस्थितिले दुवै देशलाई पूर्ण युद्धबाट रोकेको छ, किनकि यसले क्षेत्रीय र विश्वव्यापी विनाश निम्त्याउन सक्छ। भारतको संख्यात्मक र प्राविधिक श्रेष्ठताले युद्धमा लाभ प्रदान गर्छ, तर पाकिस्तानको असममित युद्ध रणनीति (जस्तै आतंकवादी गतिविधि) र परमाणु क्षमताले तत्काल विजयलाई जटिल बनाउँछ।
निष्कर्ष
भारत र पाकिस्तानको सैन्य शक्तिको तुलनामा भारत जनशक्ति, बजेट, र प्रविधिमा अगाडि छ। यद्यपि, परमाणु हतियार र भौगोलिक जटिलताले युद्धलाई अनिश्चित र विनाशकारी बनाउँछ। हालको तनावमा भारतको कूटनीतिक र आर्थिक रणनीतिले पाकिस्तानलाई दबाबमा राखेको छ, तर क्षेत्रीय शान्तिका लागि दुवै देशलाई संयम र वार्ताको आवश्यकता छ।
